Inleiding
Iedereen die zich bezighoudt met het sociaal domein herkent het gevoel van stuurloosheid: gemeenten die elk op hun eigen manier beleid maken, inwoners die per wijk verschillende hulp krijgen en een Rijksoverheid die vooral nieuwe regelingen toevoegt, maar zelden richting geeft. Babs verwoordt het scherp: “Het sociaal domein loopt vast omdat er geen overkoepelend integraal beleid of kader is vanuit het Rijk.”
Terwijl de Omgevingswet laat zien hoe het ook kan, met duidelijke kaders, samenhang en verantwoordelijkheid op elk niveau. Gaat alles bij de implementatie van de Omgevingswet vlekkeloos? Absoluut niet. Maar juist daarom kunnen we daar vanuit het sociaal domein van leren.
Decentraliseren zonder richting
Tien jaar geleden werden veel zorgtaken gedecentraliseerd naar gemeenten. De gedachte was simpel: lokaal kan het beter, dichter bij de inwoner, efficiënter en goedkoper. Maar in de praktijk gebeurde het tegenovergestelde.
Babs: “Hoe vaak hoor je een internationaal bedrijf zeggen: laten we kosten besparen door onszelf op te knippen in 315 losse organisaties? Nooit. Maar dat is precies wat Nederland heeft gedaan met het sociaal domein.”
Gemeenten kregen nieuwe taken, maar nauwelijks kaders. De uitvoering werd lokaal, deels verplicht en deels vrijwillig regionaal, en de regels en financiering bleven verdeeld over meerdere ministeries. Alleen al in de Jeugdwet zijn vijf ministeries betrokken. Iedere voorziening moet apart worden verantwoord, richting het Rijk, richting samenwerkingsverbanden, richting toezichthouders.
Het gevolg: een bestuurlijke lappendeken, waar meer tijd gaat naar verantwoording dan naar de inwoner.
Wat het sociaal domein kan leren van de Omgevingswet
De Omgevingswet kent duidelijke lagen: één integrale wet, één landelijke visie, provinciale vertaling en gemeentelijke uitvoering. De Omgevingswet is zelf het stelsel waarin doelen, principes en instrumenten voor de fysieke leefomgeving worden vastgesteld. De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) geeft hier landelijk vervolgens beleidsmatige invulling aan.
In het sociaal domein is dat precies omgekeerd. Er zijn individuele wetten (Jeugdwet, Wmo, Participatiewet en aanpalend Wlz, Passend Onderwijs, Inburgering, Schuldhulpverlening etc.), maar geen integrerend wetstelsel dat de domeinen bundelt. Het Rijk heeft nooit geformuleerd wat we eigenlijk willen bereiken met onze verzorgingsstaat in een Landelijke Visie op het sociaal domein, alleen dat en wat gemeenten moeten uitvoeren.
Babs stelt: “We zijn begonnen bij de domeinwetten en hebben daarna tegen gemeenten gezegd: verzin er zelf maar beleid bij.”
Haar pleidooi: draai dat om. Begin met een landelijke visie op wat we willen bereiken in het sociaal domein. Welke principes staan centraal? Welke instrumenten kunnen we daarvoor maken? Waar kunnen gemeenten en regio’s potentieel tegenaan lopen als ze die instrumenten gaan toepassen? Hoe kunnen we daarbij helpen als Rijk? En pas daarna: wat moet er in een integrale wet staan om die doelen te bereiken?
Naar een integraal kader
Een echte stap vooruit, vraagt durf van het Rijk. Durf om beleid te formuleren dat boven wetten uitstijgt. Durf om ministeries te verbinden in plaats van te verkokeren. En durf om gemeenten duidelijke, gezamenlijke kaders te geven, zodat lokaal maatwerk mogelijk blijft binnen één overkoepelende richting.
Babs: “Bij gebrek aan kaders moeten gemeenten het zelf maar uitzoeken. En uitzoeken kost tijd en geld.”
De les van de Omgevingswet is dat helderheid werkt. Het sociaal domein verdient diezelfde samenhang: één kader, één visie, één richting.
Slot
De roep om verandering klinkt al jaren, schoppen tegen het systeem neemt toe, maar blijft vaak steken in detail maatregelen. Wat Babs laat zien, is dat het probleem fundamenteler is en om een échte oplossing vraagt. Niet de uitvoering hapert, het systeem zelf is onduidelijk ingericht.
Zolang er geen overkoepelend beleid is dat de versnipperde wetten verbindt, blijft het sociaal domein een lappendeken van goede bedoelingen en bureaucratische verspilling.
Het wordt tijd dat het Rijk zich dezelfde vraag stelt als gemeenten dagelijks doen: wat willen we eigenlijk bereiken voor onze inwoners?
